Nöroçeşitlilik Nedir? Otizmle Nasıl Bir İlişkisi Vardır?

Nöroçeşitlilik, insanların beyinlerinin ve sinir sistemlerinin farklı şekillerde çalışmasının doğal ve insan olmanın bir parçası olduğunu kabul eden bir yaklaşımdır. Her bireyin düşünme, öğrenme, iletişim kurma ve dünyayı algılama biçimi kendine özgüdür. Nöroçeşitlilik kavramı, bu farklılıkları “eksiklik” ya da “bozukluk” olarak değil, insan çeşitliliğinin bir yansıması olarak ele alır.

Başlangıçta daha çok otizmle ilişkilendirilen nöroçeşitlilik kavramı, zamanla dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), disleksi gibi öğrenme güçlükleri, Tourette sendromu, sinestezi ve bazı nöropsikiyatrik durumları da kapsayan şemsiye bir kavram hâline geldi. Hatta yüksek yaratıcılık ve yüksek bilişsel kapasite de bu çeşitliliğin bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

1990’lı yıllarda ortaya çıkan nöroçeşitlilik hareketi, nörolojik farklılıkların toplum tarafından tanınmasını ve kapsanmasını savunan bir sosyal adalet yaklaşımıdır. Bu bakış açısı, özellikle otizmi bir hastalık ya da bozukluk olarak değil, toplumun doğal ve değerli bir parçası olarak görmeyi önerir. Temel vurgu şudur: Asıl zorlayıcı olan bireyin kendisi değil, bireyin ihtiyaçlarını gözetmeyen çevresel ve toplumsal düzenlemelerdir.

Otizm, nöroçeşitliliğin önemli bir parçasıdır ve sıklıkla başka nöroçeşitlilik durumlarıyla birlikte görülür. Otizmli bireylerin büyük bir kısmında DEHB, öğrenme güçlükleri, kaygı bozuklukları ya da duyusal farklılıklar eşlik edebilir. Otizm, tek tip bir profili ifade etmez; aksine son derece geniş bir bilişsel ve gelişimsel çeşitliliği kapsar. Otizmli bireylerin yaklaşık %40’ı normal ya da normalin üzerinde zeka düzeyine sahiptir. Yaklaşık %10’unda savant sendromu olarak adlandırılan, belirli alanlarda olağanüstü beceriler görülebilir. Öte yandan otizmli bireylerin yaklaşık %60’ında farklı düzeylerde zihin yetersizliği eşlik edebilir. Bu dağılım, otizmin ne “yüksek işlevli” ne de “ağır” gibi tek bir kategoriyle açıklanamayacağını; her bireyin kendi güçlü ve destek gerektiren alanlarıyla değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.

Nöroçeşitlilik yaklaşımı, otizmi ve diğer nörolojik farklılıkları “düzeltilmesi gereken durumlar” olarak değil, doğru destek ve düzenlemelerle bireyin potansiyelini ortaya koyabileceği doğal insan çeşitliliği olarak ele alır. Bu bakış açısı, bireyleri tek bir norma göre değerlendirmek yerine, eğitimden istihdama, sağlık hizmetlerinden sosyal yaşama kadar her alanda kapsayıcı, esnek ve bireysel ihtiyaçları gözeten sistemlerin önemini vurgular. Nöroçeşitli bireylerin toplumsal yaşama tam ve eşit katılımı, ancak farklılıkların kabul edildiği ve desteklendiği bir toplum anlayışıyla mümkündür.

Hazırlayan: Dr. Nursinem Şirin
Eğitim AR-GE ve Projeler Direktörü